काठमाडौं, असोज २९ । सन् १९७३ डिसेम्बर अर्थात् आजभन्दा ५३ वर्षअघि, वि.सं. २०३० सालको हिउँदमा पिस कोरका स्वयंसेवक रोन रेन्सनले खिचेको यो तस्बिरले तत्कालीन नारायणगढको जनजीवन, यातायात र नारायणी नदीको अवस्थालाई जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गर्छ।
त्यतिबेला नारायणी नदीमा पुल बनिसकेको थिएन। ठूला गाडीहरू नदी वारपार गराउन ‘फेरी’ को प्रयोग गरिन्थ्यो। तस्बिरको पृष्ठभूमिमा देखिएको फेरीको टावरले यो दृश्य नारायणगढतर्फको कुनै स्थानबाट खिचिएको हुन सक्ने अनुमान गर्न सकिन्छ।
तस्बिरमा देखिएको गाडा पनि त्यतिबेलाको यातायात र ढुवानीको एउटा महत्त्वपूर्ण साधन थियो। कुनै समय सामान ओसारपसार गर्न यस्तै गाडामा भर पर्नुपर्ने अवस्था थियो। आज समय फेरिएको छ, यातायातका साधन फेरिएका छन् र विकासका पूर्वाधार पनि थपिएका छन्। तर, त्यतिबेलाको जनजीवन र वातावरणसँग जोडिएका धेरै दृश्य अहिले इतिहास बनेका छन्।
यो तस्बिरले नारायणी नदीको विगतलाई पनि सम्झाउँछ। रेन्सनले तस्बिरको व्याख्या गर्दै त्यतिबेला नदीको पारिपट्टिको किनारमा प्रायः गोही देखिने गरेको उल्लेख गरेका छन्। साथै, नारायणी स्वच्छ पानीमा बस्ने डल्फिनको बासस्थानसमेत रहेको बताएका छन्।
कुन प्रजातिका गोही थिए र त्यतिबेला देखिएका जीवहरूको अवस्था कस्तो थियो भन्ने विषयमा थप अध्ययन आवश्यक हुन सक्छ। तर, नारायणी नदी कुनै समय विभिन्न जलीय जीवको बासस्थान थियो भन्ने तथ्यले यसको पर्यावरणीय महत्त्वलाई स्पष्ट पार्छ।
दशकौँपछि नारायणी क्षेत्रमा डल्फिन देखिएको खबरले पनि नदीको जैविक विविधताप्रति चासो जगाएको थियो। घडियाल, गोही र डल्फिनजस्ता जलीय जीवको उपस्थिति नदीको पारिस्थितिक अवस्थासँग जोडिएको हुन्छ। यस्ता जीवको सङ्ख्या घट्नु वा देखिन छाड्नुका कारण पत्ता लगाउन नदीको पानीको गुणस्तर, बासस्थान र मानवीय गतिविधिको अध्ययन आवश्यक हुन्छ।
५३ वर्षको अवधिमा नारायणगढले विकासको लामो यात्रा तय गरेको छ। सडक फराकिला भएका छन्, सवारीसाधन आधुनिक बनेका छन् र बस्ती तथा बजार विस्तार भएका छन्। समाज समृद्धितर्फ अघि बढेको छ। तर, विकाससँगै प्रकृति र वातावरणको संरक्षणलाई पनि उत्तिकै प्राथमिकता दिन सक्यौँ त?
कुनै समय गाडा गुड्ने बाटोमा आज मोटरगाडीको चाप छ। कुनै समय गोही र डल्फिन देखिने नारायणीमा आज ती जीवको अवस्था के छ भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण बनेको छ।
विकास भनेको सडक, पुल र भवन थपिनु मात्रै होइन; नदी स्वच्छ रहनु, जैविक विविधता जोगिनु र प्रकृतिसँगै मानव जीवन समृद्ध हुनु पनि हो।
५३ वर्षअघिको यो तस्बिरले हामीलाई विगत सम्झाउने मात्रै होइन, वर्तमानमाथि प्रश्न गर्न र भविष्यप्रति जिम्मेवार बन्न पनि प्रेरित गर्छ।
समाज समृद्ध हुँदै गयो, तर नारायणीको स्वच्छता कता हरायो?
यो प्रश्नको जवाफ खोज्नु र नारायणीलाई फेरि स्वच्छ तथा जीवन्त बनाउने प्रयास गर्नु आजको आवश्यकता हो।
