गैँडाकोट २१ भदौ
नवलपरासी (सुस्तापूर्व) जिल्लाको गैंडाकोट नगरपालिकामा रहेको भृकुटी कागज कारखाना बन्द भएको ११ वर्ष ६ महिना बित्यो । कुनै समय देशको कुल मागको ६० प्रतिशत पूरा गर्ने देशकै ठूलो यो कारखाना यतिबेला खण्डहरमा परिणत भएको छ । भृकुटी कागज कारखानाको भविष्य अनिश्चित बनेको छ ।
भृकुटी कागज कारखाना परिसर अहिले झाडीले भरिएर काँसघारी जस्तो बनेको छ । कारखानाका सबै संरचना जीर्ण छन् । टीनका छाना प्वाल परेका छन् । बाहिरबाट हेर्दा अस्थिपञ्चर मात्रै देखिन्छ । मेशिनहरू खिया लागेर बिग्रिएका छन् । पर्खाल भत्किएका छन् । केही सुरक्षा गार्डहरुले बडो मुस्किलले मूलगेट मात्रै कुरेर बसेका छन् ।
२०६७ साल फागुन १९ गतेदेखि पूर्णरूपमा व्यवस्थापन पक्षले एकलौटी ढंगले सूचना टाँसेर कारखाना बन्द गराएको थियो । कारखाना बन्द गर्ने औपचारिक जानकारी श्रम विभागमा दिनुपर्ने कानुनी व्यवस्था भए पनि कारखाना सञ्चालकले श्रम विभागबाट स्वीकृति नलिइकन कारखाना बन्द गरेका थिए ।
कागजमा परनिर्भरता बढ्यो
नेपाली बजारको ६० प्रतिशत कागजको माग पूरा गर्ने भृकुटी कागज कारखाना बन्द भएपछि कागजमा परनिर्भरता बढेको छ । साझा प्रकाशन, जनक शिक्षा सामग्री केन्द्र, गोरखापत्र लगायत विभिन्न सरकारी निकायहरूले विगतमा भृकुटीकै कागज प्रयोग गर्दथे ।
स्वदेशी कच्चा पदार्थ पराल, बाँस, बाबियो, गहुँको छ्वाली, काँस र झुत्रा कागजबाट दैनिकरुपमा कागज उत्पादन गर्दै आएको कारखाना एकाएक बन्द हुँदा भारतीय उत्पादनका कागजहरूले नेपाली बजार लिन थालेका छन् । भृकुटीले वार्षिक रूपमा जापानमा एक हजार पाँच सय मेट्रिक टन कच्चा कागज र भारतमा तीन हजार मेट्रिक टनसम्म प्रशोधित कागज निर्यात गर्दै आएको थियो ।
निजीकरणले खराब दिनको सुरुवात
चीन सरकारले नेपाललाई कागजमा आत्मनिर्भर बनाउन भन्दै २०३९ सालमा भृकुटी कागज कारखाना निर्माण गरी नेपाल सरकारलाई हस्तान्तरण गरेको थियो । २०४९ सालमा निजीकरण गरिएपछि यसका खराब दिनहरू शुरू भए ।
तत्कालीन गिरिजाप्रसाद कोइराला नेतृत्वको सरकारले राज्यको दायित्व निजी क्षेत्रलाई सार्दै जाने नीति अनुरुप भृकुटी कागज कारखानालाई २०४९ सालमा गोल्छा अर्गनाइजेसन, काभ्रा समूह र कन्क्राफ्टलाई सबै जमिन र संरचनासहित कौडीको भाउमा बेचेको थियो ।
६० विगाहा जमिनसहित तत्कालीन अवस्थामा दैनिक ८ टन कागज उत्पादन गर्ने कारखाना १७ करोडमा किनेको भनिए पनि जम्मा १२ करोड ९८ लाखमा उनीहरुले भृकुटी हात पारेका थिए । पछि सञ्चालकले ८ विगाहा जमिन अलग्गै बेचे । भृकुटी कागज कारखानाका मुख्य सञ्चालक दिवाकर गोल्छा हुन्, जो २०६४ सालको संविधानसभा निर्वाचनमा कांग्रेसको कोटाबाट समानुपातिक सभासदसमेत बने ।
करोडौँका सामान नष्ट हुँदै, मजदुरले पाएनन् वक्यौता
गैंडाकोटमा ४२ वर्षअघि सञ्चालनमा आएको नेपालको सबैभन्दा ठूलो कागज कारखाना भृकुटी कागज कारखाना लामो समयदेखि बन्द भएपछि करोडौंका सामान नष्ट हुन थालेका छन् ।
भृृकुुटी कागज कारखानामा कार्यरत ३ सय ४० जना मजदुुरले कारखाना बन्द भएप्छि पाउनु पर्ने वक्यौता रकम करिब दस करोड रुपैयाँ अहिलेसम्म पाउन नसकेको स्थानीय मजदुुर होमनाथ कँडेलले बताए । मजदुुरहरुले सो रकम पाउन पटकपटक आन्दोलन गरे । रकम भुक्तान गर्ने कारखाना व्यवस्थापनले सहमति गरे पनि रकम बुुझाउन सकेको छैन ।
जग्गा बेच्ने गोल्छाको दाउ
रुग्ण उद्योगबारे सरकारलाई सुझाव दिन गठित समितिले उद्देश्यअनुसार सञ्चालन नभएका उद्योगहरु सरकारले नै फिर्ता लिएर सञ्चालन गर्नुपर्ने सुझाव दुई वर्षअघि नै दिएको थियो । ती उद्योगमध्ये एक भृकुटी कागज कारखाना पनि हो ।
अहिले गोल्छा समूहले यो उद्योग अघि बढाउन नसकिने र कर्मचारी तथा बैंकको दायित्व फरफारक गर्नुपर्ने भएकाले जग्गा खण्डीकरण गरी बिक्रीको अनुमति दिन सरकारसमक्ष माग गरिरहेको छ । रुग्ण उद्योगबारे सरकारलाई सुझाव दिन गठित समितिले भने उद्योग सञ्चालनको जिम्मेवारी लिएको गोल्छा समूहले “गैरजिम्मेवार र गैरव्यावसायिक क्रियाकलापका लागि अनुमति मागेको” भन्दै जग्गा बिक्री गर्न दिन नहुने सिफारिस गरेको छ ।
“यस संस्थाले निजीकरणको उद्देश्यअनुरूप कागज उत्पादन वृद्धि गरी संस्थालाई पुनरुत्थान गर्ने कार्ययोजना पेस नगरी जग्गालाई बिक्री गर्ने जस्तो गैरव्यावसायिक क्रियाकलापका लागि अनुमति माग गरेको देखिन्छ” समितिको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ, “जुन संस्थाको उद्देश्य विपरीत रहेको तथा संस्था स्थापना गर्दा स्थानीय व्यक्तिहरुको जग्गा प्राप्ति गर्दा स्पष्टरूपमा संस्था सञ्चालन गर्ने उद्देश्यको लागि मात्र प्राप्त गरेको हुँदा सो उद्देश्य पूर्ति गर्नको लागि मात्र जग्गाहरू प्रयोग गर्न सकिने हुँदा समितिले यस उद्योगले माग गरेबमोजिमको जग्गा बिक्री गर्ने अनुमति प्रदान गर्न सिफारिस गर्न सकिने अवस्था रहेको देखिँदैन।”
