काठमाडौं, असोज १४ । दिनभरिको धपेडी र दौडधुपपछि जब राति ओछ्यानमा पुगिन्छ, शरीर थाकेको भए पनि दिमागमा भने दिनभरिका कुराहरू खेलिरहन्छन्। कार्यालयको काम, घरको जिम्मेवारी, कसैसँग भएको भनाभन, भोलिको चिन्ता वा बाँकी रहेका कामहरू—सबै कुरा दिमागमा घुमिरहन्छन्। यस्तो अवस्थामा कतिपयका लागि सुत्नुअघि नुहाउनु सरसफाइ मात्र नभएर दिनभरिको तनाव बिर्सिने एउटा प्रभावकारी माध्यम बन्छ। त्यसैले जतिनै ढिलो भए पनि धेरैजसो मानिस राति ननुहाई सुत्न मन पराउँदैनन्।
रोज राति नुहाउनाले दिमागमा आराम र निद्राको एउटा बलियो सम्बन्ध स्थापना हुन सक्छ। मनोविज्ञानको भाषामा यसलाई ‘क्लासिकल कन्डिसनिङ’ को रूपमा बुझ्न सकिन्छ। हाम्रो दिमागले बारम्बार दोहोरिने गतिविधिहरूलाई एक-अर्कासँग जोड्न सिक्छ। यदि कोही व्यक्ति दिनहुँ नुहाएपछि ओछ्यानमा जान्छ भने, समयक्रममा नुहाउने कार्य सुत्ने तयारीको संकेत बन्न पुग्छ। जसरी कतिपय मानिसलाई किताब पढ्नेबित्तिकै वा कुनै शान्त संगीत सुन्नेबित्तिकै निद्रा लाग्न थाल्छ। तर, यसको मतलब यो होइन कि राति नुहाउँदैमा सबैलाई तुरुन्तै निद्रा लाग्छ।
नुहाउँदा पाइने केही मिनेटको एकान्तले पनि मनलाई शान्ति दिन सक्छ। दिनभरि हामी लगातार मानिसहरू र कामहरूसँग जोडिएका हुन्छौँ। फोनको घण्टी, म्यासेज, मिटिङ, बालबच्चाको जिम्मेवारी र घरका कामले दिमागलाई निरन्तर व्यस्त राख्छन्। नुहाउँदाका १०–१५ मिनेट यस्ता हुन्छन् जहाँ कसैले तपाईंसँग केही मागिरहेको हुँदैन। तपाईं केवल पानीको स्पर्श महसुस गर्दै केही बेर आफ्नै साथमा रहन सक्नुहुन्छ। यो सानो विश्रामले दिनभरि जम्मा भएको मानसिक थकानलाई कम गर्न मद्दत गर्छ।
मनतातो पानीले नुहाउँदा शरीरको थकानले पनि राहत पाउँछ। तनाव दिमागमा मात्र सीमित नभई शरीरमा पनि देखिन सक्छ। दिनभर बसेर काम गर्दा वा लगातार दौडधुप गर्दा घटी, काँध र ढाडमा तनाव महसुस हुनु सामान्य हो। मनतातो पानीको सोझो स्पर्शले मांसपेशीको तनाव कम गर्छ, जसले गर्दा मानिसले मानसिक रूपमा पनि हलुका महसुस गर्छ। यही कारण हो कि धेरै मानिसहरूलाई राति नुहाएपछि शरीर हलुका र स्फूर्त लाग्छ।
रातिको नुहाइलाई एक प्रकारको ‘मेन्टल रिसेट’ पनि मान्न सकिन्छ। मानौँ दिन धेरै खराब रह्यो—कार्यालयमा तनाव भयो, कसैको कुराले मन दुख्यो वा घरमा कुनै समस्या भयो। यस्तोमा नुहाउँदा पाइने शान्त समयले तपाईंलाई ती घटनाहरूबाट अलिकति भावनात्मक दूरी बनाउने अवसर दिन्छ। पानी शरीरमा झरिरहँदा दिमाग बिस्तारै अरू कुराबाट हटेर वर्तमान क्षणमा केन्द्रित हुन थाल्छ। त्यसैले धेरैलाई नुहाएपछि दिनभरिको तनाव पछाडि छुटिसकेको जस्तो महसुस हुन्छ।
यदि रोज राति नुहाउने बानी परेको छ भने, कुनै दिन ननुहाउँदा किन अप्ठ्यारो लाग्छ? यसको कारण फोहोर हुनु मात्र नभई बानी पनि हुन सक्छ। व्यवहार विज्ञानमा बानीलाई संकेत, गतिविधि र त्यसपछि मिल्ने सन्तुष्टिको चक्रद्वारा बुझाइन्छ। राति हुनेबित्तिकै दिमागले नुहाउने अपेक्षा गर्न थाल्छ। नुहाएपछि पाइने ताजगी र आरामले त्यो बानीलाई अझ बलियो बनाउँछ। त्यसैले कुनै दिन नुहाउन छुट्यो भने रातिको दिनचर्या अधुरोजस्तो महसुस हुन्छ।
राति नुहाउनु भनेको जीवनमा अलिकति नियमितता र नियन्त्रणको महसुस गर्नु पनि हो। दिनभरि धेरै कुराहरू हाम्रो नियन्त्रणमा हुँदैनन्—अचानक काम थपिन सक्छ, ट्राफिक जाममा पर्न सकिन्छ वा कसैको व्यवहारले मुड खराब हुन सक्छ। तर राति नुहाउनु एउटा यस्तो सानो बानी हो जुन हामी आफ्नो सुविधाअनुसार गर्न सक्छौँ। यस्ता साना दिनचर्याले दिमागलाई एउटा सहज र अनुमानयोग्य वातावरण दिन्छन्।
के यो मानसिक स्वास्थ्यका लागि फाइदाजनक छ?
यसलाई कुनै मानसिक स्वास्थ्य समस्याको पूर्ण उपचार त मान्न सकिँदैन, तर एउटा आरामदायी रात्रिकालीन दिनचर्याको रूपमा यो धेरैका लागि उपयोगी हुन सक्छ। विशेष गरी यदि नुहाउनाले तपाईंलाई आराम दिन्छ र सुत्नुअघि मोबाइल वा टिभीको स्क्रिन, काम र तनावबाट टाढा रहने अवसर मिल्छ भने यो निकै राम्रो हो। मनतातो पानीले आरामले नुहाउनुहोस् र त्यसपछि बत्ती धमिलो पारेर फोनबाट टाढा रहनुहोस्, ताकि शरीर र दिमाग दुवैले सुत्ने तयारीको समय पाऊन्। आखिर, कहिलेकाहीँ दिनभरिको मानसिक बोझ बिसाउन कुनै ठूलो परिवर्तनको होइन, केवल १०–१५ मिनेटको शान्त समयको आवश्यकता हुन्छ।
