आइतबार बिहान काठमाडौंदेखि पोखराका लागि ६८ जना यात्रु बोकेर उडेको यति एयरलाइन्सको ९एन–एएनसी विमान गन्तव्यमा नपुग्दै दुर्घटनामा परेपछि नेपालमा हवाइ यात्रा र सुरक्षाको प्रश्नबारे पुनः बहस सुरु भएको छ । उक्त विमानमा चार जना चालक दलका सदस्य र ६८ जना यात्रु सवार थिए । यो आन्तरिक उडानतर्फको हालसम्मकै ठूलो दुर्घटना हो । यसअघि १४ मार्च २०१८ मा बंगलादेशबाट नेपाल आएको युएस–बंगला एयरलाइन्सको विमान त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल नजिकै दुर्घटनाग्रस्त हुँदा ५१ जनाको मृत्यु भएको थियो । नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरणका अनुसार सन् १९५५ अप्रिलमा पहिलोपटक सिमरामा भारतको कलिंगा एयर दुर्घटना भएको थियो । उक्त दुर्घटनामा दुई जनाको मृत्यु भएको थियो । सन् १९६० यता मात्र नेपाली आकासमा झण्डै ६० वटा विमान दुर्घटनामा परिसकेका छन् । जसमध्ये ३५ वटा विमान त सन् २००६ यता मात्र दुर्घटनामा परेको प्राधिकरणले जनाएको छ । जसमा ६ सय १८ जना यात्रुले ज्यान गुमाएका छन् । नेपाल नागरिक उड्ययन प्राधिकरणको ‘एभिएसन सेफ्टी रिपोर्ट’ अनुसार व्यावसायिक आन्तरिक उडानतर्फ पोखरामा आइतबार भएको यो ५०औँ दुर्घटना हो । त्यस्तै नेपालमा हालसम्म एक इन्जिनयुक्त आठ वटा जहाज दुर्घटना भएका छन् । जसमा हेलिकोप्टरतर्फ ३६ र विदेशी १० वटा वायुसेवासमेत गरी नेपालमा हालसम्म १ सय ४ वटा हवाई दुर्घटना भइसकेको रिर्पोेटमा उल्लेख छ ।
दुर्घटनामा अहिलेसम्म साढे आठ सयभन्दा बढी मानिसको मृत्यु भइसकेको छ । आइतबारको पोखरा दुर्घटनाबाहेक हालसम्म यी हवाई दुर्घटनामा ८ सय ४९ को मृत्यु भइसकेको प्राधिकरणले जनाएको छ । जसमा आन्तरिकतर्फ ३ सय ६४, सिंगल इन्जिन भएका विमान दुर्घटनामा २५, हेलिकोप्टरतर्फ ८५ र विदेशी वायुसेवातर्फ ३ सय ७५ गरी गरी जम्मा ८ सय ४९ को मृत्यु भइसकेको प्राधिकरणले जनाएको छ । प्राधिकरणका अनुसार आइतबार पोखराका लागि चार चालक दल र ६८ जना यात्रु बोकेर काठमाडौंबाट उडेको यति एयरको एटिआर विमान घटना यति समूहको २४ वर्षयता भएको १४औँ हवाई दुर्घटना हो । यसअघि गत जेठमा जोमसोमका लागि १९ जना यात्रु बोकेर पोखराबाट उडेको तारा एयरको ट्विनअटर विमान दुर्घटनाग्रस्त भएको थियो । सुगम उडानमा यतिको नाममा पाँच वटा एटिआर विमान भएको यो कम्पनीसँग अब चार वटा एटिआर बाँकी छन् ।
उड्डयनविज्ञ नारायण डंगोलका अनुसार नेपालको आकाश असुरक्षित छ भन्न मिल्दैन । जहाज उडाउनेले राम्रोसँग उडाउनुपर्यो । नियमनअनुसार उडान गर्नुपर्यो । अनुशासनको अभाव भइरहेको छ । माथिको व्यवस्थापनबाट जवर्जस्ती ‘यसरी उडाऊ न’ भन्नेदेखि लिएर अन्य विषयमा समेत पाइलटलाई दबाब दिइन्छ । उड्डयनविद डंगोलको तर्क आफ्नो ठाउँमा ठीक छ तर युरोपेली यूनियन (ईयू) ले नेपालको हवाई सेवा नियामक निकाय र नेपालमा दर्ता भएका वायुसेवा कम्पनीलाई सन् २०१३ देखि नै ‘सुरक्षा चासोको सूची’ (ब्ल्याक लिस्ट) मा राखेको विषयलाई हल्कारुपमा लिन मिल्दैन । नेपालमा निरन्तर भइरहने जहाज दुर्घटना र यसको न्यूनीकरणमा नियामक निकाय र सरकारको अक्षमतालाई देखाएरै युरोपेली यूनियनले १० वर्षदेखि प्रतिवन्ध हटाउन मानेको छैन । वर्षैसाल नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरणले युरोपेली यूनियनको सुरक्षा चासोको सूचीबाट हट्ने दाबी गर्दै आएको छ । आइकाओले २०२२मा गरेको हवाई सुरक्षा ‘अडिट’मा नेपालले ७०।१० अंक प्राप्त गरेको थियो । यसै आधारमा युरोपेली यूनियनले नेपाललाई कालोसूचीबाट हटाउने प्राधिकरणले गरिरहेकै अवस्थामा एकैवर्ष २ वटा दुर्घटना भएको छ ।
नेपाल हरेक पटक हुने जहाज दुर्घटनापिच्छे जाँच गर्न ‘दुर्घटना जाँचबुझ आयोग’ गठन हुन्छन् । आयोगले दुर्घटना हुनुका कारणसहित यस्ता दुर्घटना हुन नदिन कसले के गर्ने रु के नगर्ने रु भन्नेसम्मका सुझाव संगालेर प्रतिवेदन दिन्छ । तर यस्ता प्रतिवेदनको सुझाव न सरकारले पढ्छ, न कार्यान्वयनका लागि तत्परता देखाउँछ । उड्डयन प्राधिकरणकै अधिकारीको भनाइ मान्ने हो भने यस्ता छानविन प्रतिवेदन कर्मकाण्डी मात्र हुन् । ‘तत्कालीन आक्रोश मत्थर पार्न आयोग गठन हुन्छ, तर कार्यान्वयन गर्ने समयमा स्थिति शान्त भइसकेको हुन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन संगठन (आइकाओ०ले पनि नेपालको यो कार्यशैलीमाथि प्रश्न उठाउँदै आएको छ । नेपालको हवाई सुरक्षाबारे गर्ने परीक्षणमा हेर्ने ८ वटा पक्षमध्ये दुर्घटनापछिको जाँच आयोग र यसले दिने सुझाव कार्यान्वयन खण्डमा उसले अविछिन्न रुपमा हवाई सुरक्षाबारे जाँच र अध्ययन गर्नसक्ने काम गर्न सक्ने स्वतन्त्र आयोग नै गठन गर्न सुझाव दिंदै आएको छ । सरकारले भने यसमा रुची देखाएको छैन । आईकाओको चासोपछि सन् २०१२ देखि २०२१ सम्म घटेका जहाज दुर्घटनाका सम्बन्धमा गठित दुर्घटना जाँच आयोगको प्रतिवेदनका सिफारिस कार्यान्वयन गर्न यसैवर्ष नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरणले सम्बन्धित निकाय र वायुसेवा कम्पनीहरुमा पठाएको छ । कति कार्यान्वयन भए रु कति भएनन् ? भन्नेमा प्राधिकरण अनभिज्ञ छ ।
नागरिक उड्डयन प्राधिकरण र वायुसेवा कम्पनीहरुलाई निरन्तर खबरदारी गर्ने जिम्मेवारी नेपाल सरकार र संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयको हो । तर पर्यटन मन्त्रालय स्वयम् मन्त्री आउजाउ भइरहने अड्डा बनेको छ । वितेको साढे १० वर्षमा पर्यटन मन्त्रालयमा १६ जना मन्त्री परिवर्तन भएका छन् । हवाई क्षेत्रमा दिनप्रतिदिन विश्वसनीयता खस्किँदै गइरहेको छ । हाम्रो मुलुकको भूबनोट अन्यत्रको भन्दा भिन्न छ । भौगोलिक बनावटका कारण सहज रूपमा कतिपय जिल्लामा सडक यातायातको उपलब्धता सहज छैन । भएका स्थानहरूमा पनि सर्वसुलभ हुन सकिरहेको छैन । त्यसै कारण मोटरबाटोको असुविधा भएका विभिन्न जिल्लाहरूमा हवाईमार्गबाहेक अन्यको विकल्प नै छैन । डाँडाकाँडा, उच्च हिमाली क्षेत्र, त्यसमाथि प्रतिकूल मौसमका बाबजुत हवाई सेवा प्रदान गरिरहँदा हवाई सेवाप्रदायक कम्पनीलाई पनि जोखिम भने रहेकै छ । विमान दुर्घटना हुने प्रमुख कारण खराब मौसम, भौगोलिक बनावट, मानवीय त्रुटि, त्यस्तै कतिपय अवस्थामा जहाजमा आउने प्राविधिक समस्यानै प्रमुख हुने गर्छ । नेपालको आकाशमा बारम्बार यस्ता दुर्घटना बढिरहँदा प्राधिकरणले थप नियम–कानुनको कडा व्यवस्था गरी नेपाली आकाशलाई अझ सुरक्षित बनाउनुपर्ने देखिन्छ ।
